Bình giảng bốn câu thơ sau trong trường ca Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm

Đề bài: Bình giảng bốn câu thơ sau trong trường ca Mặt đường khát vọng của Nguyễn Khoa Điềm:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời.

Đất Nước đã hóa thân trong mỗi chúng ta…

Ta đã đi qua những năm tháng không ngờ 

Vô tư quá để bây giờ xao xuyến…

Nguyễn Khoa Điềm đã mở đầu trường ca Mặt đường khát vọng như vậy, những câu thơ thật nhẹ nhàng, pha lẫn vị bâng khuâng nhìn năm tháng trôi. Gần mười năm làm thơ, gần ba mươi năm làm đời, tất cả đủ để Nguyễn Khoa Điềm có những suy tưởng sâu sắc và chín chắn về đát nước, chiêm nghiệm lại chính mình, tự nhủ với bản thân và nhẹ nhàng khuyên lớp trẻ:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình.

Phải biết gắn bó và san sẻ

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở

Làm nên Đất Nước muôn đời…

Vùng đất Bình Trị Thiên thật có duyên với các nghệ sĩ. Đáy chính la nơi khơi nguồn cảm hứng cho những lời ca hùng tráng trong ca khúc Binh Trị Thiên khói lửa, là nơi tác giả Măi thãi tuổi hai mươi vĩnh viền nằm lại, và cũng tại nơi đây, năm 1971, trường ca Mặt đường khát vọng được hoàn thành. Năm ây, chàng trai Nguyễn Khoa Điềm hai mươi bảy tuổi. Hai mươi bảy tuổi, cái tuổi đủ để có những cảm nhận chín chắn, sâu sắc và có ý thức đối với những sự việc chung quanh. Hai mươi bảy tuổi, ngọn lửa khát vọng vẫn sáng mãi, cháy mãi với ước muốn hiến dâng tuổi xuân cho đất nước.

Mặt đường khát vọng đã ra đời như thế.

Cảm hứng đất nước là một cảm hứng thường thấy trong các tác phấm văn học, tự cổ chí kim. Việt Nam là một đất nước tươi đẹp, lại nhiều lần bị ngoại bang xâm lược, chính vì thế tình cảm yêu thương tự hào về truyền thống, con người, văn hóa Việt nâng lên thành cảm hứng trong các tác phấm văn học cũng là điều dễ hiểu. Đã thấy một Nguyễn Trãi tự hào:

Xem thêm:  Hướng dẫn làm bài văn nghị luận về đức tính giản dị

…Như nước Đại Việt ta từ trước 

Vốn xưng nền văn hiên đã lâu 

Núi sông bờ cõi đã chia 

Phong tục Bấc Nam cũng khác…

(Bình Ngỏ đại cáo)

Đã thấy Nguyễn Đình Thi sảng khoái tự hào:

Mùa thu nay khác rồi

Tôi đứng vui nghe giữa núi đồi

Gió thổi rừng tre phấp phới

Trời thu thay áo mới

Trong biếc nói cười thiết tha.

(Đất nước)

Đã thấy Tố Hữu reo vui:

Đẹp vô cù ng Tổ quốc ta ơi

Rừng cọ đồi chè đồng xanh ngào ngạt

Nắng chói sông Lô hò ô tiếng hát…

Như vậy, trước một đề tài quá quen thuộc và cũng đã có nhiều tác phẩm nổi tiếng, trong khi văn chương không chấp nhận sự lặp lại, tất cả đòi hỏi Nguyễn Khoa Điềm phải có một hướng đi mới cho thi phẩm của mình. Trường ca Mặt đường khát vọng đã đáp ứng xuất sắc những đòi hỏi khắt khe đó.

Đoạn thơ Đất Nước trích phần đầu chương V của trường ca, nhưng người ta thường gọi đó là bài thơ vì nó đã nói lên trọn vẹn ý nghĩa về “Đất Nước”. Đó là, “Đất Nước của nhân dân, Đất Nước của ca dao thần thoại" Đoạn thơ cũng là “sự thức tỉnh của tuổi trẻ”, “hướng về nhân dân đất nước, sứ mệnh của thế hệ mình, đứng dậy đấu tranh hòa nhịp với cuộc chiến đấu của dân tộc . Chính vì thế, sau khi khái quát về quá trình hình thành đất nước, suy niệm về Đất Nước trong chiều sâu văn hóa, chiều dài lịch sử, nhà thơ tự đúc kết:

Em ơi em Đất Nước là máu xương của mình 

Xem thêm:  Phát biểu cảm nghĩ về truyện Bức tranh của em gái tôi của Tạ Duy Anh

Phải biết gắn bỏ và san sẻ 

Phải biết hóa thân cho dáng hình xứ sở 

Làm nên Đất Nước muôn đời.

Bốn câu thơ nhẹ nhàng, chân thành và tha thiết. Cách dùng đại từ “em” gợi cảm, gần gũi, thân mật đủ đế làm “mềm hóa” những điều mang tính chát rộng lớn bao quát: đó là những suy niệm về Đất Nước. “Em ơi” trong câu thơ nàv không mênh mang dìu dặt đưa người về cõi xa bên dòng sông Đuống, pha lần chút vị hư ảo trong câu thơ toàn vần bằng như “Em ơi buồn làm chi” (Bên kia sông Đuống – Hoàng Cầm). “Em ơi” ở đây là lời nói và tâm niệm của chàng trai với cô gái, người “đánh rơi chiếc khăn trong nỗi nhớ thầm”, là lời tâm tình của người yêu với người yêu. Chọn câu chuyện tình yêu nam nữ để nói lên tình yêu đất nước, phải chăng là Nguyễn Khoa Điềm đả “mạo hiếm”? Không, chính tình yêu đất nước hòa lẫn trong câu chuyện tình yêu nam nữ mới tạo nên nét độc đáo hơn cho tác phẩm của nhà thơ.

Bài thơ được viết vào những năm cuối của cuộc kháng chiến, khi giặc Mỹ bắt đầu leo thang quân sự. Và khi Tổ quốc lại là “máu xương của mình”, thì sự “gắn bó và san sẻ” là điều đương nhiên. “Gắn bó và san sẻ” ở đày không chỉ là mối dây liên kết thông thường, không chỉ là lời tàm tình suông mà còn là hành động kết chặt với đất nước và cùng vượt qua thứ thách. Phải có sự gắn bó, đoàn kết thì mới biết san sẻ. San sẻ những gì mình có, san sẻ tuổi xuân, san sẻ máu xương… Đến đây, đất nước không còn là một khái niệm mà là một nhân vật. Đất nước đã gắn chặt và hóa thán trong mỗi chúng ta, để chúng ta “gắn bó và san sẻ”, cao hơn nữa lả “hóa thán cho dáng hình xứ sở”. Cống hiên tất cả, hy sinh tất cả để giữ yên bình cho đất nước này, cho Tổ quốc này, cho dải đất hình chừ s thân thương này. Cảu thơ này gợi ta nhớ đến hình ảnh anh phi công trên đường bay Tân Sơn Nhất trong bài thơ Dáng đứng Việt Nam của nhà thơ Lê Anh Xuân:

Xem thêm:  Sách mở rộng ra trước mắt tôi những chân trời mới

Anh chẳng để lại gì trước lúc ra đi

Chỉ để lại dáng dứng Việt Nam, tạc vào thế kỷ.

Phải có những con người biết hóa thân thì dáng hình xứ sở mới vẹn tròn, mới to lớn, đúng như Nguyễn Khoa Điềm đả nói:

Khi chúng ta cầm tay mọi người 

Đất Nước vẹn tròn, to lớn.

Phải thế chăng mà biết bao con người trước khi nằm xuống lòng đất mẹ, vẫn nở nụ cười thanh thản, vẫn cài hoa lên mái tóc, vẫn hô vang “Việt Nam Hồ Chí Minh”? Phải thế chăng mà mỗi con dường ta đi qua, nhưng di tích ta đã đến, lại khiến ta không khỏi xốn xang vì nó đã thấm máu xương những người con đất nước. Câu thơ như một lời thúc giục, “phải biết” được lặp lại đến hai lần nghe vang lên như lời kêu gọi bao thế hệ.

Đất nước không chỉ “vẹn tròn to lớn” trong không gian mà còn trường tồn cùng thời gian. Có được điều đó là nhờ có những con người biết “hóa thân cho dáng hình xứ sở”. Thực tế những cuộc kháng chiến của dân tộc đã chứng minh điều đó: Việt Nam mãi muôn đời.

Bốn câu thơ đả nói hộ tâm tình, nói lên suy nghĩ của những con người sống đẹp, nghĩ đẹp và có cái chết đẹp cho đất nước. Họ mãi sống như dáng hình xứ sở như Việt Nam muôn đời. Để rồi tuổi trẻ hôm nay giật mình:

Ta đã qua những năm tháng không ngờ 

Vô tư quá để bây giờ xao xuyến.

Thu Huyền